Muzeum Instrumentów Muzycznych, jedyne tego typu muzeum w Polsce i jedno z nielicznych w Europie, mieści się w trzech renesansowo - barokowych kamieniczkach Starego Rynku, na pierzei wschodniej, pod numerami 45, 46, 47.

Historia Muzeum Instrumentów Muzycznych, sięga przełomu lat 1945/46, kiedy to powstał pierwszy w skali polskiego muzealnictwa nowy dział. Inicjatorem przedsięwzięcia był Zdzisław Szulc, handlowiec i podróżnik, kolekcjoner i badacz instrumentów muzycznych oraz pierwszy kustosz tego Oddziału. Podstawą zbiorów stała się część ocalałej z czasów wojny Jego kolekcji, licząca ok.80 eksponatów.

Pierwsza prezentacja zbiorów pozyskanych do kolekcji muzealnej odbyła się w 1949 r. w gmachu muzeum przy Al. Marcinkowskiego. Rok wcześniej (1948) odbył się pierwszy Koncert Sylwestrowy - w ten sposób została zapoczątkowana najstarsza tradycja Koncertów Sylwestrowych w Polsce, kontynuowana nieprzerwanie po dziś dzień.

Szulc należał do grona pomysłodawców i realizatorów powołujących Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników w Warszawie (1954) oraz I Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu (1957). W pracy naukowej skoncentrował się nad dziejami polskiego instrumentarium, a zwłaszcza skrzypiec; podsumowaniem jej stała się wystawa "Skrzypce w Polsce", zorganizowana (już nowej siedzibie, przy St. Rynku 45) podczas II Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. H. Wieniawskiego (1952), oraz "Słownik lutników polskich" (1953). Od tego czasu Międzynarodowe Konkursy Lutnicze im. H. Wieniawskiego mają miejsce w salach muzeum.

Kontynuatorem idei Z. Sulca stał się jego współpracownik i późniejszy kustosz Muzeum prof. Włodzimierz Kamiński (1959 - 1991), człowiek o szerokich zainteresowaniach, licznych pasjach badawczych, którego obszarem działalności nie było tylko Muzeum (przez 7 kadencji był prezesem Związku Polskich Artystów Lutników, wykładowcą w zakładzie muzykologii Uniwersytetu im.A.Mickiewicza, organizatorem i pedagogiem sekcji lutnictwa w Akademii Muzycznej im. I. J. Paderewskiego oraz Państwowym Liceum Muzycznym im. M. Karłowicza; od 1957 r. współorganizator Międzynarodowych Konkursów Lutniczych im. H. Wieniawskiego - przewodniczył im pięciokrotnie - oraz Międzynarodowych Konkursów Skrzypcowych im. H. Wieniawskiego; budowniczy skrzypiec i viol da gamba).

Był także autorem licznych publikacji, wśród których należy wymienić te najbardziej znaczące: "Skrzypce polskie", Kraków 1969, "Instrumenty muzyczne na ziemiach polskich. Zarys problematyki rozwojowej", PWM 1971, "Lutnictwo", Kraków 1971. Jako pionier organizował w sposób nowoczesny podległą sobie placówkę, która nieustannie powiększała swoje zbiory o cenne eksponaty oraz powierzchnię wystawienniczą i magazynową. Stała się dzięki temu jednym z najbardziej liczących się ośrodków muzealnych w Europie.

Dzięki działalności Jacka Podbielskiego, kolejnego kustosza (1991 - 1997) - muzeum zaczęło funkcjonować w muzycznej panoramie Poznania jako ośrodek popularyzowania muzyki dawnej poprzez cykle koncertów oraz pionierskie rejestracje dźwiękowe z udziałem czołowych interpetatorów muzyki barokowej, w których wykorzystano, m.in. instrumenty z kolekcji muzealnej. Również z jego inicjatywy Muzeum było współorganizatorem pięciu edycji Festiwalu Celtyckiego. W tym czasie ukazała się ważna publikacja "Polakowi tylko boga a skrzypic. Dzieje lutnictwa na ziemiach polskich do II wojny światowej" (Poznań 1996), towarzysząca wystawie o tym samym tytule.

Ekspozycja
Tak ukształtowana placówka, kierowana przez obecnego kustosza Janusza Jaskulskiego (od 1997), badacza i kolekcjonera instrumentów muzycznych z terenu Polski, Kazachstanu i Amazonii, zawiera 2,5 tys. zabytków z różnych epok i wszystkich kontynentów, tworzących 4 działy:

 - europejskich instrumentów profesjonalnych,
 - europejskich instrumentów ludowych,
 - instrumentów pozaeuropejskich
 - muzykaliów, gdzie można znaleźć m.in. rękopisy, starodruki, pamiątki po wybitnych muzykach, programy koncertowe, płyty gramofonowe.

W tym czasie muzeum rozwinęło kolejny nurt badawczo - edukacyjny (polska szkoła lutnicza, instrumentarium kazachskie i wielkopolski folklor, prezentacje muzyczne instrumentów, warsztaty: klawesynowe, dudziarskie, cytrowe). W muzeum powstała pierwsza polska publikacja poświęcona Antonio Stradivariemu, mistrzowi z Cremony ("Genius Stradivari", Poznań 2001).

Nietypową formą popularyzacji zbiorów jest Noc Muzeów (maj, od 2003 r.) oraz jedyna w kraju Nocna Galeria Instrumentów Muzycznych (od 2003 r. VI - IX każdego roku) - w 13 parterowych oknach, podświetlanych porą nocną, wystawiane są obiekty własne jak i pochodzące ze zbiorów prywatnych. Muzeum posiada także własną scenę plenerową (renesansowy dziedziniec), na której letnią porą pedagodzy, uczniowie i absolwenci POSM II st. im. M. Karłowicza prezentują spektakle muzyczne (od 2004 r.).

Do najcenniejszych a zarazem najstarszych instrumentów należy karnyx celtycki - wojskowy instrument pochodzący z II/I w p.n.e (jeden z kilku zachowanych na świecie) oraz grzechotka ceramiczna z okresu kultury łużyckiej, licząca ok.3 tys. lat.

Muzeum posiada bardzo interesującą kolekcje instrumentów dętych, pochodzących z najbardziej renomowanych warsztatów okresu XVIIII - XIX wieku (J. L. Ehe, I. Denner, J. Grundmann, J. Poerschmann), jak również bogaty zbiór aerofonów powstałych w polskich wytwórniach (J. Glier, Fr. Niewczyk, W. Wernitz).

Wiele z nich to obiekty unikatowe, np. pomort kontrabasowy, obój basowy tzw. Heckelphpon czy trąbka z mechanizmem wentylowym Griesling & Schlott. Z bogatej rodziny chordofonów na szczególną uwagę zasługuje zbiór instrumentów lutniczych (XV-XX w.), wśród których do najcenniejszych należą instrumenty polskich mistrzów, m.in. rodziny Grobliczów i Dankwartów. Obok nich licznie reprezentowana jest szkoła włoska (m.in. skrzypce Andrea Amati, Bartolomeo Giuseppe Guarneri del Gesu, Andrea Guarneri, Giovanni Baptista Guadagnini), a także szkoła francuska, niemiecka.

Tutaj obejrzeć można jedyny zachowany w Polsce barokowy klawesyn z 1 poł. XVIII w.. Muzeum posiada również unikatowy zbiór ok.170 fortepianów i pianin ( w tym - klawikord J. A. Hassa, fortepian A. Waltera) oraz cenną kolekcję harf, pochodzących z najznakomitszych światowych wytwórni (XVIII - XIX w.). Część ekspozycji poświęcona jest pamiątkom związanym z pobytem w Wielkopolsce Fryderyka Chopina. Znajduje się tu m.in. fortepian, na którym grywał u księcia A. Radziwiłła w Antoninie w 1827 i 1829 r.

Ponad 1/3 zbiorów stanowią instrumenty ludowe z różnych stron świata. Europejskie instrumenty ludowe najliczniej reprezentowane są przez obiekty pochodzące z Węgier, Jugosławii, Chorwacji, Macedonii, Rumunii i Bułgarii. Różnorodną ekspozycję stanowi instrumentarium pochodzące z Polski, gdzie można podziwiać kolekcję dud, harmonii, skrzypiec (diabelskie, mazanki, złóbcoki), cymbały, piszczałki.

Wśród instrumentów pozaeuropejskich znajdują się obiekty pochodzące z Tybetu, Nepalu, Indii i Mongolii, Kazachstanu, z Dalekiego Wschodu, Azji Południowo-Wschodniej (Birma, Tajlandia, Filipiny), Oceanii, Meksyku i Australii. Kontynent amerykański reprezentują instrumenty Indian Ameryki Północnej i Południowej.

Niezwykle cennym uzupełnieniem całości są instrumenty pochodzące z wykopalisk archeologicznych, ilustrujące kulturę muzyczną dawnych Słowian i świata prekolumbijskiej Ameryki (Wyż Meksykański i Andyjski). Ważną częścią ekspozycji stałej są instrumenty mechaniczne: pozytywki, katarynki, szafy grające, gramofony i pianole.

Poza gromadzeniem i opracowywaniem zbiorów Muzeum prowadzi działalność wystawienniczą, naukową (związaną przede wszystkim z historią i rozwojem instrumentarium na ziemiach polskich) oraz edukacyjną. Zbiory muzealne i biblioteczne stanowią podstawę badań instrumentologów polskich i zagranicznych oraz studentów muzykologii czy akademii muzycznych. Czynna jest specjalistyczna biblioteka zawierająca ok.4 tys. książek.

W muzeum funkcjonuje jedyna w kraju Pracownia Konserwacji Instrumentów (od 1955 r.), w której przywracana jest dawna świetność obiektom - również powstają tu kopie i rekonstrukcje instrumentów archeologicznych czy historycznych. Poza przestrzenią ekspozycyjną mieści się Sala Kameralna im. Marcina Groblicza na 180 miejsc, gdzie odbywają się liczne festiwale muzyczne, koncerty muzyki dawnej, klasycznej i etnicznej, sympozja.

Muzeum jest współorganizatorem licznych konkursów, wśród których najstarszą tradycję posiada Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. H. Wieniawskiego w Poznaniu. We współpracy z lokalnymi samorządami, muzeum organizuje takie projekty jak: Wielkopolskie Spotkania Budowniczych Dud i Kozłów (od 1997 r.), Spotkania Kolędników w Połajewie (od 2001 r.), Konkurs Muzyki Ludowej w Kopanicy (od 2002 r.) czy Zlot Dudziarzy Europy (2004).

W ostatnich latach działalność MIM została wyróżniona takimi nagrodami jak: I. i II. nagroda Ministra Kultury w Konkursie na Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku (1992, 1999), Certyfikat "Wielkopolska Jakość" - dla pierwszej placówki kulturalnej w regionie (2001), Grand Prix "Izabella" - nagroda Marszałka Województwa Wielkopolskiego (2004) i inne.